Archive for the ‘тел-сүз’ Category

берничә сүзнең килеп чыгышы турында фаразлар

изән – мин уйлыйдыр идем, из + гән дер дип.

урман сүзе өчен бер төзелеш таптым әле: “урмаган” нан килеп чыккандыр (ур+ма+ган).

ялган сүзе өчен таптым: “ялгаган” – ягъни, ялганлау ул берсенә берсе туры килмәгән әйберләрне ялгау.

әмма рифкать әхмәтьяновның 2001 нче елда чыккан кысчкача этимологик сүзлеген карасам, бу сүзләргә башка килеп чыгыш бирелгән:

татар диалектында “изән” варианты булуы билгеле түгел микән әллә авторга? диалектлар сүзлегендә бар микән ул? – белмим.

әмма “древнетюркский словарь”да “ора”, “ура” дигән андый сүзләр юк. ә “орман” анда бар, “орам” да бар, “ор” белән “ур” фигыльләре дә бар. “үр” “исем” (фигыль түгел) сүзенә туры килгән сүз дә анда юк.

“древнетюркский словарь”да “яңыл” фигыле бар, мәгънәсе ялгышу, гөнаһ кылу, “ялган” сүзе дә бар.

“при” тәрҗемәсе буларак “каршындагы” бик үк әйбәт тәрҗемә түгел

“каршындагы” сүзе “карыш” фигыленнән килеп чыккандыр. карыш + ык = карышык -> каршы. шулай булгач, ул “карышучы” булып чыга. “при” төрле һәм бер оешманың икенче оешма булышуына сыенып яшәвен аңлату өчен кулланыла. шулай булгач, ул сыенучы оешма ул ярдәм итүче оешмага карышучы дип аталырга тиеш түгел. нишләп соң баштан ук “янындагы” сүзен генә кулланмаганнар икән.

“туң җир” термины дөрес түгелдер

бу терминны совет заманында мәктәп дәреслекләрен тәрҗемә иткәндә генә уйлап чыгарганнардыр дип уйлыйм. ягъни, аңарчы реаль халык телендә, диалектларда булмагандыр. татар телендә “туң-” фигыле бар инде. күрүемчә, татар телендә фигыль гадәттә кушымчасыз гына исемгә әйләнми. бу “туң” – ясалма рәвештә ниндидер кешеләр уйлап чыгарган термин булырга тиеш. “туң” сыйфат-исеме урынына “туңык” яки “туңган” булырга тиеш. фев19: “туң май” дигән сүз булуы минем бу фикернең дөрес булмавын дәлилли, яки, “туң май” сүзе үзе дә яңа чыккан сүз.

июнь-26 : бу сүз инде әллә кайчан булган икән, ул “древнетюркский словарь” китабында бар:

исем “туң” мәхмүт кашгарый сүзлегендә булган, ул 1024-1074 нче елларда язылган ди, һәм угыз каган турындагы легендада булган ди, 13 нче гасырда язылган ди. ә фигыль “туң” “ирк бетек” дигән сынамышлар җыелмасында кулланылган ди, язылган елы билгеле түгелдер. менә “древнетюркский словарь”дагы шушы өч чыганакка сылтама:
(күбрәк…)

сүзлекләрдә кушымчалар күрсәтелергә тиеш!

нәрсә соң ул сүзлек?! тексттагы лексик берәмлекләрнең аңлатмалары. нәрсә соң ул лексик берәмлек? ул – үзенең мәгънәсе һәм тышкы формасы булган бер әйбер. кушымчаларның да мәгънәсе һәм формасы бар бит. аларны сүзлеккә кертмәскә сәбәп юк. татар телендә аларның формасы бераз үзгәрә, әмма шулай төрле формадагы “тамыр”лар да бар бит.

сүзлекләрдә татар телендәге фигыльнең нигезе күрсәтелергә тиеш!

нәрсә соң ул сүзлек?! тексттагы лексик берәмлекләрнең аңлатмалары. ни өчен урыс телендә фигыльнең инфинитив формасын алалар? чөнки, нигез формасын алсалар, ул кешегә сәер булып тоелачак, чөнки аның нигезе үзе генә урыс телендә кулланылмаска мөмкин. мисал өчен: идти – нигезе ид – кулланылмый, грести – грес – кулланылмый, прыгнут – прыгн – кулланылмый, шуның өстенә, һәр фигыльнең урыс телендә 2-3 төрле нигезе була икән. татар телендә бу проблема юк бит, чөнки нигез – боерык формасы, шуңа күрә нигезне куллану да җитә, һәм нигезне куллану кирәк тә, чөнки “инфинитив” формасында, хәзерге орфографиядә, фигыльнең ахыргы өлеше аңлашылмаска мөмкин.

кушамат сүзе дөрес түгел

татар телендә сүзләр алай ясалмый! ничек бу сүз кулланылышка кереп киткән икән?! административ ысул белән ягъни гәҗитләр аша микән?

кушам ат – хикәя фигыль белән тәмамлык. андый нәрсә татар телендә исемгә әйләнми. кушкан ат булса дөрес булыр иде.

мин моның турында язган идем инде:

элек шулай кочлэп тагылган сузлэрне эйтим эле, ачуны чыгара торган:
кушамат -чонки кушам-1нче зат хэзерге заман хикэя фигыл, торки теллэрдэ суз олай тозолоргэ тийеш тугел, миннен анлавымча. кушымча белэн тийеш:
мэсэлэн: кушым ат, тагы да доросрэге кушык ат.

фамилияләрне татарчалаштыру

татар телендә аергыч аерылмыштан алда килә. фамилияләр – чыгарма. моны төзәтер өчен, урысча фамилияләрне татарчага тәрҗемә итергә була. ов, ин кушымчалары иялекне белдерә. шулай булгач, мисал өчен, корбанов динар – корбан динары булып чыга. һәм мәгънәсе буенча бу начар түгел, нормаль. һәм хәтта шушы ук ысул, конструкция татар телендә “кушамат”лар өчен кулланыла да инде – төгәл белмим, минем тормышта, кукмарада, төгәл хәтерләмим, әмма, татарстан яшьләре гәҗитендәге юмористик әсәрләрдә күзлек гамиры кебек сүзләр бар иде бугай. әмма, бу ысулны куллану шул “кушамат”ларга комачауламый микән.

мин бу турыда язган идем инде:

Татар халкында “ов” кушымчасы булмау гына түгел, бөтенләй фамилияләр булмаган түгелме? Хәзер сез шулай фамилия ясадыгыз ди, беренчесе исем, икенчесе фамилия итәсез, ләкин төрки телләрдә алай булырга тиеш түгел бит, аергыч (определитель) элек килергә тиеш, аерылмыш аннан соң, һәм алай гына да түгел, “салих илмир” формасында булса да, ул төрки телләрчә түгел, чөнки бу кеше үзе салих, үзе илмир булып чыга, бу дөрес түгел, “салих илмиры” булырга тиеш.

“өзлексез” сүзе дөрес түгел

“өзлексез” сүзе дөрес түгел, чөнки “лек” кушымчасы фигыльгә (фигыль нигезенә, бу очракта “өз”гә) ялганмый, ялгана алмый, ялганырга тиеш түгел.

моның шикелле хаталы сүзләр татар телендә берничә бугай. кем һәм кайчан аларны уйлап чыгарып кулланылышка кертеп җибәргән икән? революциядән соңгы еллардадыр.

2016-08-27 : аның урынына “өземсез” сүзен кулланырга була. (һәм “берөзлексез” – “берөземсез”).

ьы

урыс телендә сузык аваз хәрефләренең парлары бар: а-я, о-ё, у-ю, э-е, әмма и белән ы хәрефләренең андый парлары юк. и хәрефен мин аңлыйм, ул болай да инде үзе “й” шикелле, ә менә ы хәрефенең ни өчендер урыс телендә “й лаштыручы” версиясе юк.

әмма кызыгы шул – ул татар телендә бар, һәм аны языр өчен сәер булмаган юлы юк!

мисал: “лагерь” сүзенә тартым кушымчасын ялгыйк. “лагерьы” булып чыга, һәм мин аны шулай дип әйтәм. әмма болай итеп язмыйлар, бу сәер. алай итеп язмыйлар, чөнки урыс телендә андый очракларда “й лаштыручы” сузык аваз хәрефен язалар: “лагерьу” урынына “лагерю”, “лагерьа” урынына “лагеря”, татар телендә дә урыс теленнән кергән сүзләрдә ул шулай языла.

кукьмара

белмәсәгез, белегез: кукмара ул [къукъмара] түгел, ә [кукмара]. күп кеше аны белми дә. һәм анысы төп сүзем түгел әле, төп сүзем бу: мин википедиядә “пакьстан” сүзе турында бәхәсләшкәндә бер ачыш ясадым әле: “пакь” сүзе шулай нечкәлек билгесе белән язылгач, “кукмара” да шуның шикелле “кукьмара” дип язылырга тиеш бугай бит! урыс теленнән кергән сүзләр алай язылмый: “бак” – аның кагыйдәсе бар, урыс теленнән кергән сүзләр урыс телендәгечә языла дигән, әмма “кукмара” сүзе урыс теленнән керсә дә, татарчалашкан, һәм, аның урыс теле арткылы кермичә, удмурт теле арткылы йәки мари теленнән кергән булу ихтималы да бар.