берничә сүзнең килеп чыгышы турында фаразлар

изән – мин уйлыйдыр идем, из + гән дер дип.

урман сүзе өчен бер төзелеш таптым әле: “урмаган” нан килеп чыккандыр (ур+ма+ган).

ялган сүзе өчен таптым: “ялгаган” – ягъни, ялганлау ул берсенә берсе туры килмәгән әйберләрне ялгау.

әмма рифкать әхмәтьяновның 2001 нче елда чыккан кысчкача этимологик сүзлеген карасам, бу сүзләргә башка килеп чыгыш бирелгән:

татар диалектында “изән” варианты булуы билгеле түгел микән әллә авторга? диалектлар сүзлегендә бар микән ул? – белмим.

әмма “древнетюркский словарь”да “ора”, “ура” дигән андый сүзләр юк. ә “орман” анда бар, “орам” да бар, “ор” белән “ур” фигыльләре дә бар. “үр” “исем” (фигыль түгел) сүзенә туры килгән сүз дә анда юк.

“древнетюркский словарь”да “яңыл” фигыле бар, мәгънәсе ялгышу, гөнаһ кылу, “ялган” сүзе дә бар.

“при” тәрҗемәсе буларак “каршындагы” бик үк әйбәт тәрҗемә түгел

“каршындагы” сүзе “карыш” фигыленнән килеп чыккандыр. карыш + ык = карышык -> каршы. шулай булгач, ул “карышучы” булып чыга. “при” төрле һәм бер оешманың икенче оешма булышуына сыенып яшәвен аңлату өчен кулланыла. шулай булгач, ул сыенучы оешма ул ярдәм итүче оешмага карышучы дип аталырга тиеш түгел. нишләп соң баштан ук “янындагы” сүзен генә кулланмаганнар икән.

“туң җир” термины дөрес түгелдер

бу терминны совет заманында мәктәп дәреслекләрен тәрҗемә иткәндә генә уйлап чыгарганнардыр дип уйлыйм. ягъни, аңарчы реаль халык телендә, диалектларда булмагандыр. татар телендә “туң-” фигыле бар инде. күрүемчә, татар телендә фигыль гадәттә кушымчасыз гына исемгә әйләнми. бу “туң” – ясалма рәвештә ниндидер кешеләр уйлап чыгарган термин булырга тиеш. “туң” сыйфат-исеме урынына “туңык” яки “туңган” булырга тиеш. фев19: “туң май” дигән сүз булуы минем бу фикернең дөрес булмавын дәлилли, яки, “туң май” сүзе үзе дә яңа чыккан сүз.

июнь-26 : бу сүз инде әллә кайчан булган икән, ул “древнетюркский словарь” китабында бар:

исем “туң” мәхмүт кашгарый сүзлегендә булган, ул 1024-1074 нче елларда язылган ди, һәм угыз каган турындагы легендада булган ди, 13 нче гасырда язылган ди. ә фигыль “туң” “ирк бетек” дигән сынамышлар җыелмасында кулланылган ди, язылган елы билгеле түгелдер. менә “древнетюркский словарь”дагы шушы өч чыганакка сылтама:
Read the rest of this entry »

сүзлекләрдә кушымчалар күрсәтелергә тиеш!

нәрсә соң ул сүзлек?! тексттагы лексик берәмлекләрнең аңлатмалары. нәрсә соң ул лексик берәмлек? ул – үзенең мәгънәсе һәм тышкы формасы булган бер әйбер. кушымчаларның да мәгънәсе һәм формасы бар бит. аларны сүзлеккә кертмәскә сәбәп юк. татар телендә аларның формасы бераз үзгәрә, әмма шулай төрле формадагы “тамыр”лар да бар бит.

сүзлекләрдә татар телендәге фигыльнең нигезе күрсәтелергә тиеш!

нәрсә соң ул сүзлек?! тексттагы лексик берәмлекләрнең аңлатмалары. ни өчен урыс телендә фигыльнең инфинитив формасын алалар? чөнки, нигез формасын алсалар, ул кешегә сәер булып тоелачак, чөнки аның нигезе үзе генә урыс телендә кулланылмаска мөмкин. мисал өчен: идти – нигезе ид – кулланылмый, грести – грес – кулланылмый, прыгнут – прыгн – кулланылмый, шуның өстенә, һәр фигыльнең урыс телендә 2-3 төрле нигезе була икән. татар телендә бу проблема юк бит, чөнки нигез – боерык формасы, шуңа күрә нигезне куллану да җитә, һәм нигезне куллану кирәк тә, чөнки “инфинитив” формасында, хәзерге орфографиядә, фигыльнең ахыргы өлеше аңлашылмаска мөмкин.

ЕГЭ теле турында Татарстан хакимиятенә ачык хат

Татарстан Дәүләт советы, Татарстан хөкүмәте, Бөтендөнья татар конгрессына ачык хат.

Сезгә сәлам.

Сез ЕГЭ ны Конституция судына бирсәгез иде. Яки, башта, судка бирмичә мәсьәләне чишү өчен, Думага рус телендә ачык хат язсагыз иде. Яшерен хатка, аның барлыгына, барып җиткәнлегенә ышанып булмый.

Чөнки, РФ конституциясе буенча, ким дигәндә, милләтләр ЕГЭ ны үз акчасына (фондка җыйган акчага) тәрҗемә итә алырга тиеш.

Алай гына да түгел, беркайда да язылмаган булса да, милләтләр тигез хокуклы, шуңа күрә, халык санына пропорциональ итеп дәүләт, РФ яки ТР, тәрҗемәгә акча бүлеп бирергә тиеш. Милләтләр тигез хокуклы диелмәсә дә, кешеләр тигез хокуклы, һәм пропорциональ акча бүлеп бирү шуннан да чыга.

Ягъни, ЕГЭны, һәм шулай ук ПДД ны һәм аның сорауларының дәүләт рәсми рәвештә таныган тәрҗемәләрен ясау механизмы булырга тиеш.

Бу нәрсәләрне төрле телләргә тәрҗемә итү механизмын РФ ясарга тиеш.

хәзерге ногмани тәфсире чынлап та элеккесеннән чыккан

элекке, гарәп хәрефле ногмани тәфсирен интернетка куйганнар, ул хәзерге, мөфлихунов төзәткәне белән туры килми.

хәзерге ногмани тәфсире чынлап та элеккесеннән чыгуына дәлил таптым. 2:54 тә бәриэикүм сүзе икесендә бер үк төрле хаталы. урыс һәм инглиз тәрҗемәләре андый түгел, һәм гомумән мәгънәсеннән дә хата икәне сизелә.

https://www.facebook.com/qdinar/posts/581032308690504

Татарча БДИ закон проекты турында

http://tatar-inform.tatar/news/2016/07/12/122921/ та мин коммент яздым:

Эзләгечтә күргәч үк әйбәтләп укып тормадым, сразу ачтым, әмма укыганчы “БДИның кимендә берсен туган телдә тапшыруны мәҗбүр итүче” дип аңлаганмын. Ничек инде ул кимендә берсенә генә хокук? Мин моңа риза түгел. Бөтенесенә дә хокук бар, конституция буенча.

Кайда соң ул закон проекты?! Россия законнары буенча да, мантыйк буенча дә, нәшер ителмәгән закон көчкә ия түгел. Бу проект та шулай ук әллә бар, әллә юк – татарларны тынычландырыр өчен ялган гына.

26 м. 2 п. : Каждый имеет право на пользование родным языком, на свободный выбор языка общения, воспитания, обучения и творчества.
– монысы буенча хокук бар. Бу төшенә игътибар итегез: “Каждый имеет право на свободный выбор языка обучения”.

68 м. 3 п. : Российская Федерация гарантирует всем ее народам право на сохранение родного языка, создание условий для его изучения и развития.
– монысын ике төрле аңлап була. Бер төрле аңлаганда: “Российская Федерация гарантирует всем ее народам создание условий для развития родного языка”, икенче төрле аңлаганда: “Российская Федерация гарантирует всем ее народам право на создание условий для развития родного языка”.

мин ясый торган татарча эзләгеч кирәк түгел бугай инде

яндекста татар телендәге сайтлар арасыннан эзләү нормально эшли бугай инде, мин ясый торган эзләгечнең кешегә кирәге дә юктыр… әмма конкуренция булсын өчен генә бераз кирәктер…

татарча сайтлар:
https://yandex.ru/yandsearch?text=lang%3Att

вконтактедагы татарча битләр:
https://yandex.ru/yandsearch?text=lang%3Att%20site%3Avk.com

кушамат сүзе дөрес түгел

татар телендә сүзләр алай ясалмый! ничек бу сүз кулланылышка кереп киткән икән?! административ ысул белән ягъни гәҗитләр аша микән?

кушам ат – хикәя фигыль белән тәмамлык. андый нәрсә татар телендә исемгә әйләнми. кушкан ат булса дөрес булыр иде.

мин моның турында язган идем инде:

элек шулай кочлэп тагылган сузлэрне эйтим эле, ачуны чыгара торган:
кушамат -чонки кушам-1нче зат хэзерге заман хикэя фигыл, торки теллэрдэ суз олай тозолоргэ тийеш тугел, миннен анлавымча. кушымча белэн тийеш:
мэсэлэн: кушым ат, тагы да доросрэге кушык ат.